Kamusal Fondan Kesinti Yasağı ve "Hizmet Bedeli" Nitelendirmesinin Sınırı

Hazırlanmasında görev aldığım bilirkişi raporlarının çoğu, bir aracı kurum ile yatırımcısını karşı karşıya getirir. İncelediğimiz bu dosya farklıydı: davacı, İşsizlik Sigortası Fonu'nu yöneten kamu kurumu; davalı, sermaye piyasasının merkezî saklama kuruluşuydu. Uyuşmazlığın kalbinde ise tek bir kanun cümlesi duruyordu — 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu m.53: Fonun gelirlerinden, vergi kesintisi hariç hiçbir kesinti yapılamaz.

Muafiyetten Kesintiye

Olayın kronolojisi, kurumsal hafızanın nasıl yön değiştirebildiğini gösteriyordu. Fon portföyündeki devlet iç borçlanma senetleri 2012'de saklama kuruluşu nezdinde hak sahibi adına izlenmeye başlanınca, tarife gereği komisyon ve masraf alınacağı bildirilmiş; yazışmaların ardından kuruluşun yönetim kurulu, Fonun üstlendiği kamusal fonksiyonu gözeterek komisyon tahakkuk ettirilmemesine karar vermiş, bu karar Sermaye Piyasası Kurulu'nca da onaylanmıştı. 2017'de ise aynı muafiyet, ilgili kamu otoritelerinin uygun görüşüyle kaldırıldı. 2019'da Fonun banka hesabına 400 bin TL'yi aşan bir tutar yansıtılınca, kurum önce ihtar, sonra dava yoluna gitti: kesinti yapılan tarihten itibaren avans faiziyle iade.

Kesinti mi, Hizmet Bedeli mi?

Savunmanın omurgası bir nitelendirme tercihiydi: Fondan hiçbir zaman "kesinti" yapılmamıştı; yapılan, üyelere uygulanan tarifeden doğan bir hizmet bedelinin banka aracılığıyla yansıtılmasıydı — dileyen banka bu bedeli müşterisine hiç yansıtmayabilirdi. Raporda bu savunma iki adımda tartıldı. Birincisi, bedelin dayanağı olan tarife ve bildirimler dosyada gerçekten vardı; yani "hizmet bedeli" nitelendirmesi havada değildi. İkincisi ve belirleyici olanı: adlandırma değil, sonuç esas alınmalıydı. Bedel, ister doğrudan ister banka üzerinden dolaylı biçimde olsun, nihayetinde Fonun malvarlığından çıkıyorsa, m.53'ün yasakladığı kesinti niteliğindeydi. Kaldı ki tarifenin kendisi, benzer kamusal nitelikli kurum ve fonlara muafiyet tanıyabildiğini gösteriyordu; muafiyet tanıma inisiyatifi bankada değil, bedeli tahakkuk ettiren kuruluştaydı.

Emredici Hüküm, Tarife Mimarisinin Üstündedir

Raporun vardığı sonuç buna göre şekillendi: dava konusu tutar, niteliği gereği bir kesintiydi; Fon hesabından doğrudan ya da dolaylı alınmış olması bu vasfı değiştirmiyordu; işsizlerin korunması amacına özgülenmiş kamusal bir fonun gelirlerini koruyan emredici hüküm karşısında, muafiyetin idari kararla kaldırılmış olması da kanunu aşmaya yetmiyordu. Bu çerçevede tutarın avans faiziyle birlikte iadesi gerektiği kanaati mahkemeye sunuldu; alacağın kuruşu kuruşuna tespiti içinse Fonun ilgili banka hesap dökümlerinin incelenmesi gerektiği, mahkeme uygun görürse bu hesabın ek raporla yapılabileceği not edildi.

Ders

Dosyanın genellenebilir dersi, sözleşme ve tarife mimarisinin gücüne dair bir hatırlatmadır: bir bedelin faturası, tarifesi ve onay silsilesi eksiksiz olabilir; ama karşısında "hiçbir kesinti yapılamaz" diyen emredici bir kanun hükmü varsa, nitelendirme oyunları o hükmü esnetemez. Kamusal fonlarla çalışan kuruluşların, tarife tasarımını genel müşteri portföyüne göre değil, bu tür özel kanun korumalarını gözeterek kurması gerekir.