Sentetik Paritede Fiyatlama Hatası ve Bankanın Takas–Mahsup Hakkı

Hazırlanmasında görev aldığım bilirkişi raporları içinde finansal tarafı en zevkli dosyalardan biri buydu. Bir banka müşterisi, internet şubesi üzerinden gümüş/Japon yeni paritesinde bir Cuma akşamı ile Pazartesi gecesi arasında peş peşe on işlem yapmış; hesabında 11 milyon Japon yenine yaklaşan bir kâr birikmişti. Banka önce hesapları dondurdu, birkaç hafta sonra da "parite hatası" gerekçesiyle tutarı hesaptan mahsup etti. Müşterinin hakem heyeti ve idari şikâyet yolları görevsizlikle sonuçlanınca uyuşmazlık Asliye Ticaret Mahkemesine geldi: ekrandaki fiyat yanlışsa, o fiyattan doğan kâr kimindir?

Sentetik Parite Nasıl Fiyatlanır?

Raporda kurun "ne olması gerektiği", işlemin kendisi yeniden kurularak hesaplandı: önce yen satıp dolar almak, sonra dolarla gümüş almak. Bunun için Merkez Bankası'nın ilgili Cuma günü açıkladığı yen/dolar çapraz kuru ile veri terminalindeki gümüş/dolar serilerinin (hem ons hem gram bazında) günlük ortalamaları referans alındı. Sonuç iki senaryoda da aynıydı: bankanın müşteriye yansıttığı kur, hesaplanan değerlerden bariz biçimde sapmıştı. Taban serinin gram mı ons mu olduğu dosyadan anlaşılamıyordu; ama hangisi kabul edilirse edilsin ortada bir fiyatlama hatası vardı.

Cuma Kuru, Hafta Sonu İşlemleri

İşlemlerin zamanlaması da değerlendirmenin merkezindeydi. On işlemin bir kısmı Cuma akşamı, bir kısmı Cumartesi gece yarısından sonra, sonuncusu ise Pazar'ı Pazartesi'ye bağlayan gece 01.50'de yapılmıştı. Uluslararası piyasalar kapalıyken bankanın platformu kote vermeye devam etmiş; referans alınabilecek tek sağlıklı fiyat seti, son işlem gününün — yani Cuma'nın — kurları olarak belirlenmişti. Hafta sonu, off-market bir fiyattan üst üste büyük tutarlı işlem girilmesi, dosyanın fiilî omurgasını oluşturuyordu.

Sözleşmenin İki Maddesi: Teknik Hata ve Rehin–Takas–Mahsup

Hukuki değerlendirme, bankacılık hizmet sözleşmesinin iki hükmü etrafında şekillendi. İlki, donanım ve yazılımdan kaynaklanabilecek hatalar bakımından bankaya kusur yüklenemeyeceğine ilişkin teknik aksaklık hükmü; ikincisi, müşterinin banka nezdindeki hesap ve alacakları üzerinde bankaya hapis hakkı tanıyan ve temerrüt hâlinde Borçlar Kanunu'nun takas–mahsup hükümlerine gönderme yapan madde. Raporda bu hükümlerin mevzuata aykırı olmadığı; teknik aksaklıktan doğan kazancın banka tarafından bloke edilip kendi zararına mahsup edilmesinde mevzuata aykırılık bulunmadığı, dolayısıyla bu kazancın bankaya yükletilemeyeceği değerlendirildi. Bankanın "yanılma" (TBK m.30 vd.) çerçevesindeki savunması da bu sonucu destekleyen ikinci bir hukuki eksendi; nihai takdir mahkemeye aittir.

İki Taraf İçin Dersler

Müşteri cephesinden bakıldığında ders nettir: ekranda piyasadan bariz kopuk bir fiyat görüldüğünde bu çoğu zaman bir "fırsat" değil, bir hatadır ve o fiyattan üst üste işlem yığmak, kazancı kalıcı kılmaz; aksine işlemlerin iptali ve mahsup riskini büyütür. Banka cephesinde ise sorumluluk hükümlerine yaslanmak, operasyonel özenin yerini tutmaz: hafta sonu kotasyon kontrolleri, sentetik paritelerde taban seri (gram/ons) doğrulaması ve hata hâlinde şeffaf, hızlı bir düzeltme prosedürü, bu tür uyuşmazlıkların hiç doğmamasını sağlayacak asıl mekanizmalardır.