Uygunluk Testi Dosyada Yoksa: İdari Yaptırım İhtimali ve Özel Hukuk Borcu

İncelediğimiz iki itirazın iptali dosyasının davacısı aynı aracı kurumdu ve ikisinde de aynı manzarayla karşılaştık: uzaktan müşteri edinme sürecinin ürettiği kabarık bir elektronik onay seti — bilgi formları, risk bildirimleri, çerçeve sözleşmeler, izin metinleri; bir dosyada yirmi altı kalemi bulan, tarih ve elektronik onay kaydıyla eşleşen bir belge silsilesi. Ama listede tek bir belge yoktu: uygunluk testi. Bu yazı, o tek eksiğin iki ayrı hukuk düzleminde ne anlama geldiğini, raporlarda kurduğumuz ayrım üzerinden anlatıyor.

Yirmi Altı Belgelik Set, Tek Eksik

Elektronik onay setleri, hesap açılışına ve müşteri adına işlem yapılmasına hukuken engel bulunmadığını gösteriyordu; uzaktan müşteri edinme ilkeleri yönünden de bir aykırılık saptanmadı. Kayıt sistemleri müşteri lehine değil, kimseye iltimas etmeden çalışıyordu: işlem log'ları, emirlerin müşterinin kendi cihazlarından girildiğini saniyesi saniyesine ortaya koyuyordu — dosyalardan birinde ilk emir bir altın kontratı alımı, son emir 21 Aralık 2021 öğleden sonrasında bir dolar kontratı satışıydı; diğerinde hesap yıllardır aktifti ve zararın tamamı Aralık 2021'deki dolar kontratlarında oluşmuştu. Ancak uygunluk testine dair düzenlenmiş tek bir form, iki dosyanın da ibraz edilen belgeleri arasında bulunamadı. Raporlarda tespit aynen bu çıplaklıkla yazıldı: test yapılmadan emir kabul edilmişse, bu Tebliğ m.33'e aykırılıktır ve Sermaye Piyasası Kanunu m.103 ve m.105 uyarınca idari para cezası yaptırımına konu olabilir.

İdari Yaptırım Başka, Rücu Borcu Başka

Peki bu aykırılık, müşterinin borcunu düşürür mü? Raporların omurgası bu ayrımdı. Uygunluk testi eksikliği, kuruluş ile düzenleyici otorite arasındaki idari düzlemde sonuç doğurur. Müşterinin kendi iradesiyle verdiği emirlerden doğan teminat açığı ise özel hukuk düzleminde yaşar: VİOP'ta teminat açığı oluştuğunda aracı kurum, merkezî takas kuruluşuna karşı yükümlülüğünü müşteri adına kendi kasasından yerine getirmek zorundadır ve ödediğini müşterisinden rücuen ister. Dosyalardan birinde bu hesap kuruşuna kadar çıkarıldı: takas kuruluşuna müşteri adına ödenen yaklaşık 57 bin TL anaparaya, dönemsel avans faiz oranlarıyla işletilen faiz eklenip küçük bir veri yayın ücreti düşülerek takip tarihi itibarıyla yaklaşık 59 bin TL'lik talep edilebilir tutara ulaşıldı. İki düzlemin birbirine karıştırılmaması gerektiği, aykırılığın somut olaydaki sorumluluğa etkisinin takdirinin mahkemeye ait olduğu raporlarda ayrıca not edildi.

İbraz Edilmeyen Kayıtların Bedeli

İkinci dosya, madalyonun öbür yüzünü gösterdi. Orada yalnızca uygunluk testi değil, mevzuatın kuruluş lehine ispat aracı saydığı ses kayıtları ile menkul kıymet hareketlerini gösterir ekstre de dosyaya girmemişti. Sonuç, kurum açısından hiç hayırlı değildi: müşterinin bilgilendirilmesine, iradesine müdahale bulunup bulunmadığına dair iddialar hakkında rapor düzeyinde tespit yapmak mümkün olmadı ve bu başlıklar bütünüyle mahkemenin takdirine kaldı. Aynı dosyada temerrüt faizinin "kurumun internet sitesinde ilan edilen oran"a bağlanması gibi kloz sorunları da vardı; ama asıl ders belgeydi: saklamakla yükümlü olduğun kaydı ibraz etmezsen, o kayıt lehine olsa bile yok hükmündedir.

İki Dosyanın Ortak Dersi

Uzaktan müşteri edinme çağında evrak üretmek kolaylaştı; yirmi altı belgelik setler birkaç dakikalık onay akışıyla oluşuyor. Zor olan, mevzuatın "asgari" dediği belgeyi eksiksiz üretmek ve yıllar sonra ibraz edebilmek. Uygunluk testi bu setin süsü değil, düzenleyicinin yatırımcı korumasına açtığı kapısıdır; eksikliği borcu silmese de kuruluşun idari risk hanesine yazılır — ve bir bilirkişi incelemesinde, en kalın dosyayı bile tek satırlık bir "bulunamamıştır" cümlesiyle gölgeler.