VİOP Rücu Alacaklarında Temerrüt Faizinin Dayanağı: Sözleşmedeki Çarpan, Dosyada Olmayan Tarife
Av. Dr. Burak Doğan · Haziran 2023
Hazırlanmasında görev aldığım bilirkişi raporlarından ikisi, aynı gün teslim edilmişti: davacısı aynı aracı kurum olan, aynı sözleşme setine dayanan iki ayrı itirazın iptali dosyası. Birinde dolar/TL'ye dayalı vadeli işlem sözleşmelerinden doğan yaklaşık 4,1 milyon TL, diğerinde bir pay senedine dayalı sözleşmeden doğan 20 bin TL'nin altında bir teminat açığı vardı. Aralık 2021 türbülansının iki farklı ölçekteki yansıması olan bu dosyaları yan yana koymak, tek bir hukuki sorunun parasal etkisini görünür kılıyordu: temerrüt faizinin oranı neye göre belirlenecek?
Aralık 2021: Alt Fiyat Limiti Yüzde 10'dan Yüzde 80'e
Her iki dosyanın da fitilini ateşleyen gelişme aynıydı. Aralık 2021'in o çalkantılı haftasında Borsa İstanbul, VİOP'ta işlem gören döviz ve altın vadeli işlem sözleşmelerinde uygulanan yüzde 10'luk alt fiyat limitini yüzde 80'e çıkardığını kamuya duyurdu. Kur şokuyla birleşen bu değişiklik, uzun pozisyon taşıyan yatırımcıların teminatlarını hızla eritti. Teminat tamamlama çağrılarına yanıt alınamayınca aracı kurum, mevzuat gereği her iki müşterinin açığını da merkezî takas kuruluşuna kendi kasasından ödedi ve rücu için icra takibi başlattı; itirazlar üzerine uyuşmazlıklar Asliye Ticaret Mahkemesine taşındı.
Sözleşmede Yazan Çarpan, Dosyada Olmayan Tarife
Çerçeve sözleşme, temerrüt hâlinde uygulanacak faizi kendi içinde tarif ediyordu: genel hükümlerde "kredi faizinin iki katı", türev işlemlere özel şartlarda ise gün içi/gün sonu teminat tamamlama yükümlülüğünün ihlali için "kredi faizinin üç katı" oranında temerrüt faizi öngörülmüştü. Ancak her iki hükmün de atıf yaptığı Komisyon ve Masraf Tarifesi — yani "kredi faizi"nin kaç olduğunu söyleyecek belge — iki dosyanın hiçbirinde yoktu.
"Temerrüde düşen taraf, temerrüt tarihi itibarıyla temerrüde düştüğü tutar üzerinden hesaplanacak olan [aracı kurum] tarafından belirlenen ve Komisyon ve Masraf Tarifesi'nde yer alan kredi faizinin iki katı oranında temerrüt faizi ödemekle yükümlüdür."
Çarpanı bilmek, çarpılacak sayıyı bilmeden bir işe yaramaz. Sözleşmesel faiz şartı, dosyada denetlenebilir bir dayanağa bağlanamayınca oran tespiti sözleşmeden çıkarılamaz hâle geldi.
Üç Senaryolu Hesap
Raporlarda işlemiş faiz, ay ve gün ayrıştırmasıyla hesaplanır: örneğin 8 ay 29 günlük bir dönem için işlemiş faiz oranı 8r/12 + 29r/365 formülüyle bulunur; çıkan faiz tutarına yüzde 5 BSMV eklenir.
Büyük dosyada rapor, dosyadaki verilerden türetilebilecek üç farklı yıllık oran senaryosunu (yüzde 57,6 ile yüzde 77,65 arasında) aynı modelden geçirerek mahkemenin önüne koydu. Sonuçlar çarpıcıydı: yaklaşık 4,1 milyon TL'lik asıl alacağın üzerine, seçilen orana göre 1,8 ila 2,4 milyon TL arasında işlemiş faiz biniyordu — yani salt oran tercihi, sonucu 650 bin TL'ye varan ölçüde değiştiriyordu. Küçük dosyada ise davacının kendi eklerinde yer alan hesap tablosu esas alınarak TCMB avans faiz oranı (yüzde 15,75) üzerinden tek bir hesap sunuldu. Hangi oranın uygulanacağının takdiri, her iki dosyada da mahkemeye bırakıldı.
Ders: Faiz Şartının Denetlenebilirliği
Bu iki dosyanın ortak dersi şudur: sözleşmeye yazılan faiz şartı, ancak denetlenebilir olduğu ölçüde vardır. Kurumlar açısından, atıf yapılan tarifelerin sözleşme ekinde ve dava dosyasında eksiksiz yer alması; müşteriler açısından ise takip talebindeki oranın dayanağını sorgulamak, asıl alacak kadar önemli bir savunma alanıdır. Dayanağı gösterilemeyen sözleşmesel oran karşısında hesap, çoğu zaman 3095 sayılı Kanun'un avans faizi düzenlemesine döner.