Ters İşlemle Tasfiye ve Rücu: Aynı Sözleşme Maddesi, İki Farklı Dosya
Av. Dr. Burak Doğan · Ekim 2023
Hazırlık çalışmalarını yürüttüğüm iki bilirkişi raporu, aynı davacı aracı kuruma ve sözleşmenin aynı maddesine dayanıyordu; ama iki dosyanın insan hikâyeleri birbirinden bambaşkaydı. Birinde Aralık 2021 kur şokunun gecesinde 4,5 milyon TL'ye yaklaşan bir hesap açığı ve üç telefon görüşmesinin ses kayıtları; diğerinde Nisan 2022'de tek bir pay kontratında biriken 51 bin TL civarı açık ve hiç cevap vermeyen bir davalı vardı. İkisini yan yana koymak, aynı hukuki mekanizmanın ölçekten bağımsız nasıl işlediğini gösteriyordu.
Tasfiye Maddesi: İhbarsız Ters İşlem
"Müşteri'nin teminat tamamlama çağrısına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirememesi durumunda [aracı kurum], başka bir ihbara veya bildirime gerek olmaksızın pozisyonlarının bir kısmını veya tamamını ters işlem ile tasfiye edebilir. Müşteri, pozisyonun ters işlem ile kapatılması veya ters işlem yapılamaması neticesinde hesabında oluşan tüm borçları [aracı kuruma] ödemekle yükümlüdür."
Her iki dosyada da olay örgüsü bu maddenin çizdiği yoldan ilerledi: teminat eridi, çağrı karşılanmadı, pozisyonlar ters işlemle kapatıldı, kalan açık kurum tarafından merkezî takas kuruluşuna ödendi ve rücu takibi başladı.
Neden Kurum Ödemek Zorunda? Merkezî Karşı Taraf Mekanizması
VİOP'ta teminat oranları ve teminat açıkları, Borsa İstanbul ile İstanbul Takas ve Saklama Bankası'nın (Takasbank) birlikte işlettiği elektronik sistemce hesaplanır; ne aracı kurum ne müşteri bu hesaplamaya müdahale edebilir. Müşteri açığını kapatmazsa, kurumun Takasbank'a karşı yükümlülüğü sürer: kurum tutarı kendi kasasından yatırmak zorundadır; aksi hâlde Takasbank bu tutarı kurumun kendi teminat hesaplarından mahsuben tahsile yetkilidir. Rücu alacağı, işte bu zorunlu ödemeden doğar.
Birinci Dosya: Kur Şoku Gecesi ve Üç Telefon
Büyük dosyada müşteri, Aralık ayının o meşhur haftasında dolar/TL vadeli sözleşmelerde 17–18 TL bandından, 800 kontratı aşan uzun pozisyon biriktirmişti. Ertesi sabah fiyatlar 12–13 TL bandına indi; yalnızca işlem zararı 5 milyon TL'ye yaklaştı. Dosyadaki üç ses kaydı, sürecin insani boyutunu tutanağa geçirmiş gibiydi: ilk görüşmede kurum temsilcisi oluşacak açığın boyutunu bildiriyor; ikincisinde hesabın eksiye düştüğünü, zararı azaltacak bir fiyat için beklendiğini anlatıyor, müşteri ödeme gücünün olmadığını söylüyor; üçüncüsünde hesapların re'sen kapatıldığı bildiriliyordu. Raporda kayıtların, gerekli ve yeterli uyarının yapıldığını gösterdiği değerlendirildi. Usul cephesinde ilginç bir ayrıntı daha vardı: dava itirazın iptali olduğundan ve takipte faiz istenmediğinden, raporda ayrıca faiz hesaplanmadı — itiraz iptal edilirse hesabı icra dairesi yapacaktı.
İkinci Dosya: Tek Kontrat, Sessiz Davalı
Küçük dosyada müşteri, bir gayrimenkul yatırım ortaklığı payına dayalı vadeli sözleşmede uzun pozisyon taşıyordu; dayanak payın fiyatı bir hafta içinde yaklaşık üçte bir oranında değer kaybedince pozisyonlar ters işlemle kapatıldı. Davalı cevap dilekçesi vermedi; HMK m.128 gereği dava dilekçesindeki tüm vakıalar inkâr edilmiş sayıldı. Bu, raporun metodolojisini değiştirdi: elektronik ortamda ve kurye huzurunda verilen onayların mevzuata uygunluğu "kabul edilmek kaydıyla" şerhleriyle değerlendirildi — bilirkişinin, çekişmeli hâle gelen her vakıada hükmü mahkemeye bırakan ihtiyatlı dili. Faiz cephesinde ise sözleşme uyarınca avans faizinin bir buçuk katı (yüzde 23,625) üzerinden hesap yapılarak anapara ve işlemiş faiz toplamı ortaya kondu.
Ders
Ters işlemle tasfiye maddeleri sektörde standarttır ve ölçek fark etmeksizin aynı biçimde işler. Fark yaratan, dosyaya ne bırakıldığıdır: ses kayıtları büyük dosyada kurumun özen yükümlülüğünün ispatı oldu; küçük dosyada susan davalı, mekanizmayı durduramadı ama bilirkişi değerlendirmesini şerhli bir dile mecbur bıraktı. Yatırımcı için ders, teminat çağrısını "sonra bakarım"a bırakmamak; kurum için ders, her adımı — çağrı, uyarı, tasfiye, ödeme — kayıt altına almaktır.